Historia Kolekcji Dzieł Sztuki Współczesnej niemieckiego parlamentu zaczęła się w 1971 roku, kiedy kanclerz Willy Brandt, za namową prominentnych przedstawicieli zachodnioniemieckiego świata artystycznego, zainicjował coś, co miało się stać fundamentem „Bońskiej Galerii Bundestagu”. Brandt nie był kolekcjonerem sztuki, ale chętnie otaczał się artystami i szczególnie cenił sobie malarstwo nowoczesne, w przeciwieństwie do Konrada Adenauera, który współczesną sobie twórczość przyjmował z dużą dozą sceptycyzmu. Adenauer mógł się przy tym pochwalić własną kolekcją malarstwa szkoły holenderskiej, flamandzkiej i włoskiej XV i XVI wieku. Dziś Bundestag ma w swoich zbiorach ponad 2,2 tys. dzieł sztuki nowoczesnej. Obiekty te są do dyspozycji posłów, członków rządu, kolejnych kanclerzy, którzy na czas kadencji mogą nimi dekorować swoje biura. Część eksponatów jest wypożyczana muzeom lub prezentowana na wystawach czasowych organizowanych w budynkach Bundestagu. Redakcja „Berlińskiego Tygla” wzięła udział w kuratorskim oprowadzeniu po ekspozycji ukazującej mikroskopijną część najcenniejszych zbiorów niemieckiego parlamentu, a poświęconą w całości historii powstania licznych portretów Adenauera i Brandta ze szczególnym zaakcentowaniem dwóch z nich – namalowanego w 1966 r. przez Oskara Kokoschkę wizerunku kanclerza chadeków i wykonanego równo dekadę później portret jego socjaldemokratycznego następcy pomysłu Andy ‘ego Warhola.
„Z nielicznych wypowiedzi Adenauera na temat sztuki w ogóle można wywnioskować, że postrzegał ją w kontekście religii, jako środek prowadzący do skupienia wewnętrznego i refleksji, transcendencji, wiary, a także jako przeciwwagę dla szybkiego tempa polityki. Do sztuki współczesnej podchodził raczej sceptycznie, początkowo również do twórczości Kokoschki” – czytamy w folderze promującym wystawę. Brzmi sucho. Jak jednak wejdzie się w tę historię nieco głębiej, okazuje się dość nieszablonowa. Kiedy w kwietniu 1966 r. Oskar Kokoschka rozpoczął pracę nad portretem Adenauera miał 80 lat, a portretowany przez niego były już kanclerz Republiki Federalnej Niemiec, miał lat 90. Panowie spędzili ze sobą dwa tygodnie we włoskiej, letniej rezydencji Adenauera „Villa La Collina”. Honorarium Austriaka wyniosło 200 tys. Marek Niemieckich (DM) i zostało ufundowane przez magazyn „Quick”, a następnie przekazane na akcję charytatywną na rzecz ubogich dzieci „Kinder in Not”.

„Panie Kokoschka, umówiliśmy się przecież na następny portret za 50 lat”
Na wystawie można zobaczyć okładki numerów „Quick”, w których szczegółowo relacjonowano przebieg prac nad portretem, wystawiono też archiwalne numery magazynu, więc każdy sam może zapoznać się z serią artykułów z 1966 r. W jednym z tekstów przytoczono rozmowę Kokoschki i Adenauera wywołaną uwagą tego pierwszego pod adresem obecnego na miejscu reportera: „Niech pan nas fotografuje, bo niedługo już mnie nie będzie!”. Adenauer zaprotestował: „Ależ Panie Kokoschka, umówiliśmy się przecież na następny portret za 50 lat”. W numerze magazynu z 15 maja 1966 (okładka z Brigitte Bardot) redakcja zrobiła czytelnikom prezent drukując plakat Kokoschkowego portretu Adenauera w kolorze. Opowieść o dwóch starszych panach, którzy zaprzyjaźnili się i nawet raczyli „wodą ognistą”, cieszyła się ogromnym zainteresowaniem niemieckiej publiki, wystarczyło 20 fenigów, by wejść w posiadanie kanclerskiego portretu, który co prawda nie był tym oficjalnym, ale zdecydowanie najsłynniejszym.
W jednym z wywiadów udzielonych magazynowi „Quick” Kokoschka przyznał, że po raz pierwszy zdarzyło mu się portretować polityka, który stoi, a nie zasiada w fotelu. Przystępując do pracy założył, że 90-letni Adenauer będzie wolał usiąść. Nic takiego nie miało miejsca. Portret przedstawia stojącego kanclerza.
Kokoschka i Adenauer podczas swoich sesji rozmawiali o polityce, o kondycji Europy i świata. „Czasy są wyjątkowo niebezpieczne. Niemcy są ośrodkiem nerwowym Europy, a Europa nie istnieje już w sensie kontynentu ducha. Kultura europejska ulega rozmyciu pod wpływem spłycającej się cywilizacji, podobnie jak kultura amerykańska i rosyjska. I to przecenianie aspektu technicznego! Każdy ma teraz telewizor. To wszystko jest bardzo ładne, ale to duchowość stanowi przecież podglebie przyszłości. Nie zbudujemy jej światłem elektrycznym i telewizją” – mówił austriacki modernista w wywiadzie umieszczonym między reklamą „czyniącego cuda kremu przeciwzmarszczkowego Zellkur”, po którym mężowie „prawie nie poznają swoich żon” a tekstem sponsorowanym o „niemechacących się ściereczkach uniwersalnych do okien, kurzu, auta i naczyń”.

Uwaga Kokoschki o telewizorach przypomina dzisiejsze dyskusje o smartfonach. Zmierzają w podobnym kierunku. W rewelacyjnej książce Haralda Jähnera „Wunderland; Die Gründerzeit der Bundesrepublik 1955-1967“ (Rowohlt Berlin, październik 2025 r.), autor poświęca jeden rozdział opowieści o tym, jak zachodni Niemcy z narodu» przykutego do radioodbiorników« stają się narodem „przykutym do telewizorów”. Jähner przypomina, że w 1964 roku w RFN było zarejestrowanych już 10 milionów telewizorów.
„Telewizor przejął kontrolę nad życiem rodzinnym, natychmiast zaczęto przestawiać meble w salonie. Teraz rodzina nie siedziała już obok siebie, ale naprzeciwko telewizora. Grono wokół stolika kawowego zostało rozwiązane na rzecz swoistego rzędu widzów. […] Telewizor stał się „hegemonem domowego wypoczynku” […] Tuż po wprowadzeniu telewizji pojawiły się spory, czy wpływa ona korzystnie na życie rodzinne, czy też nie. Członkowie rodziny siedzieli teraz razem tak blisko, jak nigdy wcześniej, „zjednoczeni wspólną ciekawością”, jak zauważył w 1955 roku krytyk teatralny Friedrich Luft. „Ale pod względem duchowym i ludzkim byliśmy oddzieleni. […] Byliśmy tylko oczami. Nie widzieliśmy jednak naszych najbliższych. Doświadczaliśmy zjawiska zbiorowej samotności” – pisze Harald Jähner, który tym opisem niemieckiego świata sprzed cywilizacji technologicznej, jakiej my jesteśmy dziś świadkami i uczestnikami, wyrażał zapewne obawy sporej części generacji Kokoschki i Adenauera.

Pół godziny na sesję Warhola i żal z utraconego dywanu
W 1976 roku niespełna dwa lata od rezygnacji Williego Brandta z funkcji kanclerza, jego następca Helmut Schmidt poprosił go o wyznaczenie malarza, który namaluje jego oficjalny portret do galerii Kanzleramtu. Zapytanie wpłynęło dwa tygodnie po tym, jak za portret byłego kanclerza zabrał się sam Andy Warhol. Proces twórczy nie trwał dwóch tygodni, tylko pół godziny. Nie było rozmów o polityce w letniej rezydencji i fraternizacji w błysku fleszy.
18 lutego 1976 roku o godzinie 15:00 Andy Warhol i Willy Brandt spotkali się w małej galerii w dwupiętrowym domu na rogu Poppelsdorfer Allee i Prinz-Albert-Straße w Bonn. To było ich pierwsze i ostatnie spotkanie, a doszło do niego z inicjatywy Hermanna Wünschego, właściciela galerii zaprzyjaźnionego z królem pop-artu. Jak opisuje na stronie Fundacji Friedricha Eberta Sven Haarmann: „Tego dnia w galerii tłoczyło się ok. 80 dziennikarzy, fotografów i ciekawskich. […] Warhol i Brandt udali się do pokoju na pierwszym piętrze, aby na tle białej ściany, wykonać zdjęcia polaroidowe. […] Około dziesięć minut i 26 lub 29 zdjęć polaroidowych później, w zgiełku prasowym, doszło jeszcze do wymian zdań i rozdania autografów. Warhol szczerze wyjaśnił, co skłoniło go – oprócz honorarium w wysokości 25 tys. dolarów – do uwiecznienia Brandta podobnie jak wcześniej uwiecznił Elvisa Presleya, czy Marylin Monroe: „W końcu jest wybitną postacią historii, to wystarczyło jako motywacja”. […] 24 czerwca pięć gotowych prac wykonanych metodą sitodruku (cztery przedstawiające Brandta z papierosem, jedno bez) zaprezentowano w Nowym Jorku, w rezydencji niemieckiego ambasadora przy ONZ Rüdigera von Wechmara, a następnie na początku lipca w galerii Wünschego w Bonn i nieco później w hamburskiej filii galerii w dzielnicy Pöseldorf. Wieczorem 3 lipca, 1976 r. Willy Brandt i jego żona Rut po raz pierwszy zobaczyli wystawione prace. Reakcje publiczności były mieszane. Niektórzy uznali portrety za udane, inni wciąż nie umieli oswoić się z estetyką Warhola. Willy Brandt zachowywał się spokojnie i przypomniał, że portretowany powinien „wyrazić swoją opinię na temat swojego wizerunku jako ostatni”. Jedna z zapamiętanych wersji tejże opinii miała brzmieć: „Trzeba to najpierw przetrawić”. Rut Brandt miała natomiast stwierdzić, że mąż bardziej się jej jednak podoba „bez cieni do powiek”. Brandt zgodził się na ten eksperyment pod warunkiem, że jedna z prac zostanie sprzedana a zebrane z tego tytułu środki przekazane na rzecz UNICEF-u”.

Wedle relacji obecnych przy spotkaniu Warhola i Brandta, w trakcie trwającej niecałe 30 minut sesji zamienili ze sobą ledwie półtora zdania. „Do kiedy zostanie Pan w Bonn?” – zapytał polityk. „Do jutra rana” – odparł artysta. „To miło” – skomentował Brandt. I na tym się skończyło. Jeden z warholowskich portretów Brandta był główną nagrodą w loterii zorganizowanej przez Hermanna Wünschego. Szczęśliwiec, który go wylosował nieszczególnie się ucieszył, jak przyznał później z rozbrajającą szczerością „w sumie to chciał wygrać dywan”.

Georg Meistermann – malarz, pomysłodawca kolekcji i autor jednego z najciekawszych obrazów ołtarzowych współczesnych Niemiec
A co ze zleceniem na oficjalny portret byłego kanclerza? Brandt nie zgłosił żadnego z pięciu wykonanych przez Warhola obrazów jako kandydata do galerii. W gmachu Kanzleramtu miał za to zawisnąć portret już od lat gotowy, namalowany w latach 1969-1973 r. przez Georga Meistermanna, uznanego kolorysty i jednego z najbardziej cenionych przez Brandta przedstawicieli sztuki nowoczesnej. Psychograficzne dzieło zatytułowane „Barwne notatki do portretu kanclerza federalnego” okazało się zbyt abstrakcyjne dla publiki i urzędników państwowych. Meistermann namalował więc jeszcze jeden portret, podobnie jak wcześniejszy psychograficzny, ale z mocniej zarysowanymi konturami wizerunku. I również to dzieło ewidentnie zrywało z tradycyjnym portretem ważnej osobistości życia politycznego. Brandtowi jednak oba obrazy się podobały. Oba można obejrzeć na wystawie.

To zresztą Willy Brandt zainicjował kolekcjonowanie niemieckiej sztuki współczesnej przez Bundestag. Pomysłodawcami zaś byli: poseł i profesor sztuk pięknych, Gustav Stein oraz sam Georg Meistermann, który był nie tylko wybitnym malarzem, ale również przewodniczącym Niemieckiego Związku Artystów. W czasach narodowego socjalizmu Meistermann dostał zakaz wystawiania swych dzieł, od 1937 roku projektował i wykonywał witraże dla kościołów i budynków świeckich, wiele z nich uległo zniszczeniu podczas wojny. To Meistermann jest autorem monumentalnego obrazu ołtarzowego „Niebiańskie Jeruzalem” w rzymskokatolickim kościele Maria Regina Martyrum (Maryi Królowej Męczenników) na Charlottenburgu. Kościół wybudowano na początku lat 60. XX w. na cześć męczenników za wiarę i wolność sumienia w latach 1939-45. Budynek kościoła znajduje się zresztą blisko miejsca kaźni w więzieniu Plötzensee.
To w kościele Maryi Królowej Męczenników miał spocząć ks. Bernhard Lichtenberg (1875-1943). Jego doczesne szczątki pochowano ostatecznie w dolnym kościele berlińskiej katedry św. Jadwigi (przy Bebelplatz), której był proboszczem, ale na czas remontu katedry drewniana trumna ze szczątkami bohaterskiego księdza została wmurowana w ołtarz kaplicy kościoła na Charlottenburgu. Bernhard Lichtenberg był męczennikiem, więźniem KL Dachau, beatyfikowanym 23 czerwca 1996 r. przez Jana Pawła II na stadionie olimpijskim w Berlinie (wraz z ks. Karolem Leisnerem). Dziś przy grobie błogosławionego księdza z Oławy (tam przyszedł na świat) można zapalić świeczkę i pomodlić się za jego rychłą kanonizację. 5 listopada przy grobie Bernharda Lichtenberga została odprawiona msza św. w języku polskim. Warto podkreślić, że główną siedzibą Polskiej Misji Katolickiej w Berlinie jest Bazylika św. Jana Chrzciciela, która jest jednocześnie kościołem filialnym rzymskokatolickiej parafii pw. bł. Bernharda Lichtenberga i kościołem garnizonowym Bundeswehry.

Co się jeszcze tyczy Meistermanna, to on wraz z innymi artystami (takimi jak HAP Grieshaber i Günther Uecker) zaprojektował artystyczną aranżację sal obrad i pomieszczeń Bundestagu w Bonn. Sama Kolekcja Dzieł Sztuki Bundestagu z początku była pod opieką Federalnego Ministra Spraw Wewnętrznych, obecnie zarządza nią Pełnomocnik Rządu Federalnego ds. Kultury i Mediów. Nie istnieje stałe miejsce, w którym wystawiano by zgromadzone obiekty. Obrazy, rzeźby, grafiki są wypożyczane instytucjom publicznym, ministerstwom, ambasadom, deputowanym do Bundestagu, Kanzleramtu, a także licznym muzeom w Niemczech. Dla szerokiej publiczności kolekcja jest dostępna przede wszystkim w ramach wystaw. Co roku na zakup nowych dzieł sztuki przeznacza się z budżetu federalnego 178 tys. euro, o zakupie konkretnych dzieł decyduje rada, na której czele stoi przewodniczący lub przewodnicząca Bundestagu i posłowie wszystkich partii reprezentowanych w niemieckim parlamencie. Rada zleca również wykonanie portretów byłych kanclerzy i przewodniczących Bundestagu. Już za cztery miesiące na pierwszym piętrze Kanzleramtu zawiśnie też portret Angeli Merkel namalowany przez francusko-niemiecko-kanadyjskiego malarza, Jérémiego Queyrasa. Obraz jeszcze do końca stycznia można obejrzeć w berlińskim Muzeum Bodego.

Jak wynika z opublikowanej pod koniec sierpnia 2026 r. oceny Federalnego Trybunału Obrachunkowego (niemiecki odpowiednik polskiej Najwyższej Izby Kontroli) jedynie ok. 6 proc. eksponatów z Kolekcji Dzieł Sztuki Bundestagu było wystawionych w miejscach dostępnych dla publiczności, a 37 proc. (w momencie kontroli zbiorów) znajdowało się w urzędach i biurach.
„Urząd Pełnomocnika Rządu Federalnego ds. Kultury i Mediów (BMK) nie miało rozeznania, które z eksponatów znajdujących się w magazynie (ok. 57% kolekcji) od dawna lub jeszcze nigdy nie były wypożyczane. Nie jest zrozumiałe, w jaki sposób BKM zamierza reprezentować Niemcy jako państwo kultury przy tak niskim wskaźniku ekspozycji” – czytamy w analizie „niemieckiego NIK-u”. W dokumencie nie tylko wyrażono zdumienie skromnym wskaźnikiem ekspozycji zbiorów Bundestagu, ale i tym, że od 2017 roku Federalny Pełnomocnik ds. Kultury i Mediów (BMK) nie aktualizuje strony internetowej kolekcji. Faktycznie, strona do dziś nie doczekała się aktualizacji. Może ewentualny sukces aktualnej wystawy skłoni urzędników do większej troski o kwestie techniczne.
Olga Doleśniak-Harczuk
Wystawa „Kokoschkas Adenauer, Warhols Brandt, FORUM KUNST im Deutschen Bundestag, Marie-Elisabeth-Lüders-Haus (Bundestag), Luisenstraße 30,10117 Berlin, wstęp wolny od wtorku do niedzieli od godziny 11:00 do 18:00.


