Otwiera się w nowej karcie

Ważenie pamięci; W Niemieckim Muzeum Historycznym o “kontrowersyjnym pokrewieństwie” między przemocą kolonialną i narodowo-socjalistyczną

W artykule:

  • 7:47 min

Katastrofalne skutki dla ludności kolonizowanej są niemal całkowicie pomijane w świadomości społecznej. […] Ta kolonialna amnezja prowadzi również do niepokojącej luki w zrozumieniu zbrodni Trzeciej Rzeszy – a tym samym również w procesie rozliczenia się z nich. Chociażby wojna podbojowa i eksterminacyjna przeciwko Polsce i Związkowi Radzieckiemu niewątpliwie wpisuje się bowiem w tradycję kolonialną. Niemieckie ambicje kolonialne nie zakończyły się w 1919 roku wraz z utratą kolonii w Afryce, lecz dopiero w 1945 roku. Wtedy to ostatecznie upadła również druga próba stworzenia imperium kolonialnego, tym razem na Wschodzie – pisał w felietonie opublikowanym w kwietniu 2021 r. na łamach magazynu „Der Spiegel” prof.  Jürgen Zimmerer. W tym samym artykule Zimmerer krytycznie oceniał toczącą się wtedy w Niemczech debatę nad kulturą pamięci o kolonializmie, w której „często przeciwstawia się [jej] pamięć o zbrodniach nazizmu”. Morał był taki, że niedobrze się dzieje w debacie publicznej, gdy wytwarza się pewnego rodzaju konkurencję zbrodni, tracąc z oczu ich źródła, kontekst i tym samym szansę na rzetelną analizę. Pięć lat od publikacji tego artykułu Niemieckie Muzeum Historyczne (DHM) w Berlinie zdecydowało się wejść na kruchy lód pamięci o zbrodniach kolonializmu i narodowego socjalizmu, by zapytać wprost zwiedzających o to „kontrowersyjne pokrewieństwo”. Wśród eksponatów wystawy nie mogło zabraknąć odniesień do zbrodniczego i kolonialnego charakteru niemieckiej okupacji Polski, choć z polskiej perspektywy trudno mówić o wyczerpaniu tematu. 

W 2009 r. Niemieckie Muzeum Historyczne (DHM) jako najważniejsza placówka muzealna odpowiedzialna za popularyzowanie historii Niemiec, znalazła się pod ostrzałem środowisk naukowych zaangażowanych w badania nad kolonializmem. Rok 2009 był szczególny z uwagi na przypadającą, 125. rocznicą konferencji berlińskiej 1884/85, podczas której mocarstwa europejskie podzieliły się Afryką. Trzy lata wcześniej muzeum zakończyło prace nad wystawą stałą ukazującą w całej rozpiętości dzieje Niemców i tak się złożyło, że „kolonialny epizod” Cesarstwa Niemieckiego skondensowano w jednej witrynie za pomocą takich eksponatów jak kolonialny mundur żołnierski, puszka kawy, obrazek z Kilimandżaro i album otwarty niefortunnie na zdjęciach ukazujących torturowanych mieszkańców skolonizowanych obszarów.

Skromne opisy eksponatów mogły sugerować, że ta karta niemieckiej historii mogła być jakimś mniej istotnym momentem w przededniu I wojny światowej. Krytycy tej niewiele mówiącej m.in. o zbrodniczym charakterze obecności wojsk Cesarstwa Niemieckiego na terenie dzisiejszej Namibii, miniekspozycji zainicjowali więc oprowadzanie po wystawie z audioprzewodnikiem własnego pomysłu, który wypełniał te i inne luki związane z niemieckim kolonializmem w Afryce. Muzeum wkrótce zresztą samo się zreflektowało i nie tylko rozbudowało sekcję tematyczną poświęconą kolonializmowi Cesarstwa Niemieckiego w ramach wystawy stałej, ale i w październiku 2016 r. zorganizowano ekspozycję czasową w całości dotyczącą tego tematu. Tak wtedy uzasadniono podjęcie tego tematu: 

Chociaż Cesarstwo Niemieckie w latach 1884–1918, czyli do końca I wojny światowej, było jedną z wielkich europejskich potęg kolonialnych, dopiero od kilku lat przeszłość kolonialna Niemiec w coraz większym stopniu wkracza do świadomości społecznej. Wystawa w Niemieckim Muzeum Historycznym ujawnia ideologię kolonialną, która charakteryzowała się przekonaniem o europejskiej wyższości. Różnorodne relacje władzy sięgały od lokalnych sojuszy i stosowania przemocy w życiu codziennym aż po wojnę kolonialną w Namibii, która doprowadziła do ludobójstwa […] Wystawa rzuca światło na motywy misjonarzy, urzędników, wojskowych, osadników czy kupców po stronie niemieckiej, a także na interesy kolonizowanych. Stawia przy tym pytanie, w jakim stopniu perspektywy kolonizowanych zostały uwzględnione w przekazie historycznym i w jakim stopniu stoi to w sprzeczności z ogromną skalą zbiorów i archiwów, które powstały w okresie kolonialnym i wspierały stosunki władzy.

Na wystawie można było obejrzeć m.in. tropikalne hełmy wykonane z korka noszone od połowy XIX wieku przez europejskich urzędników, wojskowych i podróżników, które „stały się nieodłącznym elementem kolonialnego dress code’u i symbolizowały przynależność do rasowo zdefiniowanej grupy rządzących”. Nie zabrakło też puszek po kawie, herbacie i kakao z charakterystycznymi motywami kolonialnymi, które miały podkreślać egzotyczność tych produktów (swoją drogą, jedną z ciekawszych ekspozycji tego typu można zwiedzić w Muzeum miasta Hamburga, które z uwagi na swój portowy charakter wpisywało się w nurt „morskiego okna na świat”). Wśród eksponatów znalazły się też mapy, zdjęcia, rzeźby, ubrania, porcelana – przedmioty codziennego użytku zainspirowane kolonializmem. Kilka lat później, jesienią 2023 r.  w salach Pałacu Charlottenburg zorganizowano wystawę ukazującą obiekty nawiązujące do kolonializmu pochodzące z pruskich zbiorów pałacowych. Wśród eksponatów znalazło się wtedy m.in. wykonane w 1886 r. w Berlinie zdjęcie rodziny kameruńskiego księcia Samsona Dido. Rodzina księcia została przywieziona do Niemiec i była obwożona po całym kraju (vide: „ludzkie zoo”). W Berlinie ludzi tych zakwaterowano w palmiarni kawiarnianej znajdującej się do dziś przy jednym z wejść na teren pałacowy. 

fot. Fotografia książęcej rodziny z Kamerunu, Berlin 1883 r.

Skórzany bicz i Cyklon B

Aktualna wystawa w Niemieckim Muzeum Historycznym (otwarta równo dekadę po ostatniej poświęconej kolonializmowi) już nie pokazuje samego kolonializmu jako faktu, o tym bowiem, że Cesarstwo Niemieckie miało swoje kolonie społeczeństwo zdążyło już się dowiedzieć. Tym razem umieszczono kolonializm i to nie tylko niemiecki w konkretnym kontekście – jako punkt odniesienia dla narodowego socjalizmu.

Wystawa ta jest tak zaplanowana, by zwiedzający na podstawie zgromadzonych eksponatów mógł sam sobie odpowiedzieć na pytanie o skalę, podobieństwa i różnice między tym, co działo się np. w dzisiejszej Namibii na przełomie XIX i XX wieku, a tym, co III Rzesza zgotowała milionom ludzi w latach 1939-1945. Jak przebiegała kolonizacja, jakimi metodami wymuszano na podbitych narodach uległość, jaki system pracy przymusowej wprowadzono w konkretnych miejscach na ziemi, czy i w jaki sposób skolonizowani stawiali opór, jak dehumanizowano tych, nad którymi odczuwano przewagę „rasową”, „cywilizacyjną”.

fot. ODH

 Już pierwsze eksponaty te pytania prowokują. Widzimy gablotę z biczem ukręconym ze skóry hipopotama, symbolizującym przemoc fizyczną wobec mieszkańców kolonii w Afryce, a w sąsiedniej gablocie puszkę po cyklonie B, narzędzie masowej eksterminacji w niemieckich obozach śmierci. Dalej znajdziemy zdjęcia z brytyjskich obozów koncentracyjnych dla Burów, europejskich osadników, którzy od połowy XVII wieku przybywali do Afryki Południowej i których od 25 do 30 tys. (ze 117 tys. internowanych) umarło na skutek skrajnego niedożywienia, niewolniczej pracy i chorób. I to są lata 1900-1902.

W kolejnych latach władze kolonialne Cesarstwa Niemieckiego w Niemieckiej Afryce Południowo-Zachodniej (obszar dzisiejszej Namibii) zamknęli w obozie koncentracyjnym na Shark Island zwanej też „Wyspą Śmierci” tysiące członków ludów Herero i Nama. W samym obozie miało zginąć od tysiąca do 4 tys. osób, zaś na skutek zbrojnych działań wojsk Cesarstwa Niemieckiego w Afryce Południowo-Zachodniej w latach 1904-1907 na terenie dzisiejszej Namibii śmierć poniosło ok. 65 tys. z 80 tys. członków ludu Herero i co najmniej 10 tys. z 20 tys. członków ludu Nama. Fotografie wygłodzonych Burów i Herero i Nama sąsiadują ze zdjęciami i rycinami ukazującymi więźniów niemieckich obozów Sachsenhausen i gablotą z obozowym pasiakiem.

fot. ODH

Zbrodnie, dehumanizacja, ale i opór rozpisany na dziewięć muzealnych sal

Na szczególną uwagę zasługuje tu cykl szkiców tuszem „Jest tylko jedna droga do wolności” wykonany przez byłego więźnia obozów Dachau i Sachsenhausen Vladimira Matejki. Artysta w dziewięciu odsłonach ukazał nieludzki wymiar goebbelsowskiej propagandy.  Na tablicach chronologicznie ukazujących nazistowski terror wobec ludności żydowskiej znajdziemy zdjęcie tabliczki zrobione w jednym ze sklepów: „Zakaz sprzedaży ciast Żydom i Polakom”. Tabliczka ta odnosiła się do decyzji sekretariatu partii NSDAP z 14 lutego 1942 r., zgodnie z którą „W piekarniach, cukierniach itp. należy umieścić tabliczki informujące, że ciasta nie są sprzedawane Żydom i Polakom”. Nie sposób opisać wszystkich eksponatów berlińskiej wystawy, niech poniższe ilustracje dadzą przynajmniej skromny wgląd w rozpisaną na dziewięć sal opowieść o zbrodniach, przymusie, dehumanizacji, ale i oporze.  Każdy sam powinien sobie odpowiedzieć na pytanie, czy to – jak to ujęli autorzy wystawy „kontrowersyjne pokrewieństwo” jest faktycznie kontrowersyjne, czy raczej powinniśmy na ten problem spojrzeć w kategoriach rozpędzającej się maszyny, która udoskonaliła się „tylko” w czynieniu zła.

„Umstrittene Verwandtschaft. Koloniale und nationalsozialistische Gewalt “, DHM, Berlin, wystawa potrwa do 11 kwietnia 2027 r. Kuratorem wystawy jest Stephan Malinowski.

Link do wystawy: https://www.dhm.de/ausstellungen/umstrittene-verwandtschaft-koloniale-und-nationalsozialistische-gewalt/

Olga Doleśniak-Harczuk

fot. ODH
fot. ODH
fot. ODH
fot. ODH
fot. ODH
fot. ODH
fot. ODH
fot. ODH
fot. ODH
fot. ODH
fot. ODH / Z cyklu Vladimira Matejki “Jest tylko jedna droga do wolności”
fot. ODH
fot. ODH

Udostępnij

22

lis

Katastrofalne skutki dla ludności kolonizowanej są niemal całkowicie pomijane w świadomości społecznej. […] Ta kolonialna amnezja prowadzi również do niepokojącej luki w zrozumieniu zbrodni Trzeciej…

15

lis

Historia Kolekcji Dzieł Sztuki Współczesnej niemieckiego parlamentu zaczęła się w 1971 roku, kiedy kanclerz Willy Brandt, za namową prominentnych przedstawicieli zachodnioniemieckiego świata artystycznego, zainicjował coś,…

30

paź

Niemiecka polityka okupacyjna w Polsce, która pozostawiła po sobie całkowicie zrujnowaną gospodarkę narodową, zniszczony pod każdym względem kraj oraz ludność zdziesiątkowaną o miliony, była przez…